Hagia Sophia – ikona dwóch kultur

Hagia Sophia to symbol cesarstwa bizantyjskiego i najważniejszy obiekt architektoniczny pierwszego millenium naszej ery. Dowiedz się więcej o stambulskim arcydziele!

BURZLIWE LOSY ŚWIĄTYNI

Budowa Hagii Sophii, czyli chrześcijańskiego kościoła Mądrości Bożej, rozpoczęła się na polecenie bizantyńskiego cesarza Konstantyna Wielkiego w IV w. n. e. Budowlę w obecnym kształcie ufundował natomiast cesarz Justynian I blisko 200 lat później. Pełniła wówczas rolę najważniejszego budynku sakralnego na terenie Bizancjum – w jej murach przeprowadzano koronacje cesarzy i najważniejsze obrzędy religijne. 

Po upadku Konstantynopola w 1453 r. świątynię przejęli muzułmanie i przemianowali ją na meczet. Stan ten utrzymywał się aż do XX w. i sekularyzacji Turcji przez Kemala Atatürka. Hagia Sophia straciła wówczas swój sakralny charakter, a na jej terenie urządzono muzeum. Po 85 latach jego działalności obecny prezydent Turcji Recep Erdogan zarządził przywrócenie budowli funkcji meczetu, zapewniając jednak, że “zwiedzający wciąż będą mile widziani w Hagii Sophii”.

SPOTKANIE WSCHODU I ZACHODU

Trzymamy prezydenta za słowo, bo zamknięcie świątyni dla turystów byłoby niepowetowaną stratą; jej zwiedzanie zapiera dech w piersiach i ani zdjęcia, ani filmy nie oddają pełni jej majestatycznego piękna. Zaprojektowana na modłę chrześcijańską, rozbudowana w duchu tradycji islamskiej, Hagia Sophia stanowi unikat architektoniczny na skalę światową.

W pierwotnej konstrukcji świątyni wykorzystano zarówno rozwiązania typowe dla zachodnich bazylik, jak i planu centralnego, świadczącego o wpływach greckokatolickich. Gigantyczna kopuła główna spoczywa na czterech potężnych filarach, wyznaczających główną przestrzeń świątyni na planie kwadratu, oraz 107 kolumnach; jest wśród nich legendarna “płacząca kolumna” ze stelą św. Grzegorza Cudotwórcy, do którego wierni wciąż zwracają się z prośbami o pomoc.

Między nawą główną a nawami bocznymi znajdują się rzędy kolumn pod sklepieniami krzyżowymi, rozstawione na osi wschód-zachód. Do kościoła wchodziło się przez dwa narteksy (przedsionki) i atrium udekorowane niegdyś fontanną.

MIĘDZY NIEBEM A ZIEMIĄ

Krawędź głównej kopuły tworzy okrąg, który w pionowym rzucie idealnie wpisuje się w kwadrat stanowiący plan głównej części budowli. Kopuła utrzymuje się się na tzw. pendentywach – inaczej żagielkach – czyli elementach o kształcie trójkątów sferycznych, pełniących funkcję swoistego łącznika między planem kwadratu i koła. To niezwykle innowacyjne jak na swoje czasy rozwiązanie pozwoliło uzyskać efekt optycznej lekkości kopuły – wierni patrzący na nią z dołu mogli odnieść wrażenie, że unosi się w powietrzu. Z biegiem czasu konstrukcja stała się wzorcowa dla całej architektury Bizancjum.

Para półkopuł po wschodniej i zachodniej stronie kopuły służy jako zadaszenie nawy głównej i umocnienie swojej większej “siostry”. Okna wstawione w zewnętrznych bębnach kopuł zapewniają dopływ naturalnego światła do wnętrza. 

Ówczesne wnętrza Hagii Sophii doskonale obrazowały przysłowiowy “bizantyński przepych”. W konstrukcji dominowały kosztowne marmury i porfir w intensywnych kolorach. Kopułę wyłożono od wewnątrz złotą mozaiką, a schody i architraw – blachami ze srebra. Wokół kolumn, gzymsów i arkad wiły się misternie reliefy; na pendentywach “przysiadły” ogromne rzeźby cherubinów.

HISTORIA BIZANCJUM W MOZAIKACH

Mówiąc o dekoracjach Hagii Sophii nie sposób poświęcić uwagi mozaikom, które same w sobie stanowią małe dzieła sztuki. Większość z tych, które przetrwały do dzisiaj, pochodzi z czasu między IX i XIII wiekiem, już po okresie ikonoklazmu. Mozaiki utrzymane w kolorystyce złota, srebra i granatu przedstawiają m.in. postaci Chrystusa Pantokratora, Matkę Bożą z dzieciątkiem Jezus, świętych obu obrządków chrześcijańskich (Jan Chryzostom, patriarcha Ignacy). 

Na mozaikach widnieją także cesarze bizantyjscy, w tym dwaj założyciele świątyni: Konstantyn I i Justynian I, a także cesarzowa Zoe. Mozaika Deesis (“modlitwa”) z 1 połowy XIII wieku stanowi pamiątkę ostatnich lat funkcjonowania Hagii Sophii jako kościoła katolickiego.

HAGIA SOPHIA JAKO OŚRODEK ISLAMSKI

Przekształcenie Hagii Sophii w meczet było jednym z pierwszych dekretów sułtana osmańskiego Mehmeda II po podbiciu Bizancjum. Przed budynkiem wzniesiono minarety, które z daleka wskazywały nowym mieszkańcom miejsce. Wnętrze uzupełniono charakterystycznymi dla islamu elementami takimi, jak mihrab wyznaczający kierunek do Mekki czy minbar – odpowiednik chrześcijańskiej kazalnicy.

Z biegiem czasu kompleks powiększał się o kolejne elementy: mauzolea sułtanów okalające bryłę świątyni, wewnętrzną lożę sułtańską, fontannę do ablucji. W połowie XIX w. na podstawie kolumny zawieszono 8 drewnianych medalionów z wykaligrafowanymi imionami Allaha i Mahometa, dwóch wnuków Mahometa oraz czterech pierwszych kalifów – następców proroka islamu.

Z SACRUM DO PROFANUM

Po przejęciu Hagii Sophii muzułmanie nakryli podłogi rytualnymi dywanami, zasłonili niektóre mozaiki i malowidła o chrześcijańskiej symbolice, a jeszcze inne bezpowrotnie usunęli. Twarze cherubinów zasłonięto metalowymi gwiazdami. Wystrój przeszedł gruntowne zmiany po przekształceniu budowli w muzeum: aniołowie “odzyskali” swoje oblicza, dywany usunięto spod stóp zwiedzających, a ze ścian skuto część tynków, odkrywając niektóre chrześcijańskie malowidła i mozaiki.

Zsekularyzowana Hagia Sophia stała się jednym z najpopularniejszych obiektów turystycznych na świecie, przyjmując każdego roku setki tysięcy zwiedzających. Czy udało Wam się ją odwiedzić przed niedawną zmianą statusu? Jeśli tak, opiszcie swoje wrażenia w komentarzach!

autor: Anna Pawlik

redaktor

Zostaw komentarz