Nokturny w malarstwie – co skrywają ciemności?

Atmosfera nocnego pejzażu inspiruje artystów od stuleci, a nokturny – malarskie przedstawienia scen po zmierzchu – w fascynujący sposób prezentują to, co niewidoczne w świetle dnia.

Teoria sztuki o nokturnie

W kontekście malarstwa termin “nokturn” oznacza przedstawienie na obrazie sceny nocnej – najczęściej w plenerze, choć zdarzają się także portrety lub sceny we wnętrzach. Rozpoznanie nokturnu nie przysparza trudności nawet osobom, które stawiają pierwsze kroki w świecie sztuki: na obrazach dominuje ciemność, przełamywana miejscowo naturalnym światłem gwiazd, księżyca, wschodzącego słońca – lub płomieniem świecy, lampą, latarniami ulicznymi itd. 

Specyficzna paleta barw sprawia, że na wielu nokturnach szczegóły są rozmyte, niewidoczne na pierwszy rzut oka; treść i walory artystyczne dzieła uwidaczniają się w pełni przy dokładnych oględzinach. Sceptyczni wobec estetyki nokturnu powiedzą, że obrazy są nieczytelne; jego zwolennicy zachwycą się aurą tajemnicy, wszechobecną ciszą i emocjami drzemiącymi w nocnym pejzażu.

Motyw nocy w sztuce przedromantycznej

Rozkwit motywu nokturnu zaczął się w epoce romantyzmu; wcześniej reprezentowali go pojedynczy artyści, niejako obok dominujących wówczas tematów i estetyki. Za głównego popularyzatora tematu uważa się m.in. Caravaggia, który rozpowszechnił wśród swoich uczniów tzw. maniera tenebrosa – styl oparty na kontraście wszechobecnych ciemności i drobnych, lecz intensywnych w wyrazie akcentów świetlnych.

Jeśli chodzi o barok, badacze doszukiwali się cech nokturnu w słynnej Straży Nocnej. XX-wieczne badania dowiodły jednak, że Rembrandt namalował scenę w środku dnia, zaś ciemna kolorystyka obrazu jest skutkiem długotrwałego niewłaściwego obchodzenia się z płótnem.

Powołanie św. Mateusza, Caravaggia

Noc odkryta na nowo

Romantycy upodobali sobie nokturn przede wszystkim dzięki aurze tajemniczości i ładunkowi emocjonalnemu, niesionych przez pejzaż nocny. Według artystów tamtego okresu po zmierzchu do głosu dochodzą uczucia, pragnienia i namiętności, głęboko skrywane za dnia. Sztuka okresu romantyzmu mocno zwracała się także w stronę natury, a nokturnowe pejzaże idealnie wpisywały się w ten nurt. 

Wiele realizacji powyższej koncepcji znajdziemy w dorobku artystycznym Caspara Davida Friedricha. Artysta wielokrotnie malował noc, a do najbardziej znanych nokturnów jego pędzla należą m.in. Drzewa w świetle księżyca, Il Tramonto, Morze Północne w świetle księżyca. Podobna estetyka daje o sobie znać w twórczości Williama Turnera, prekursora impresjonizmu – kierunku, w którym nokturny dały o sobie znać najmocniej. Warto wymienić tu szczególnie Rybaków na morzu czy Jezioro Buttermere z tęczą i deszczem.

Morze Północne w świetle księżyca, Caspar David Friedrich
Jezioro Buttermere z tęczą i deszczem, William Turner

Nokturn według impresjonistów i postimpresjonistów

Nocny pejzaż wydaje się być jeszcze bardziej efemeryczny, niż ten sam krajobraz skąpany w słońcu – a impresjoniści z właściwą sobie spostrzegawczością po mistrzowsku zatrzymywali go na płótnach. Najwybitniejszym przedstawicielem nurtu był James Abbott McNeill Whistler, który poświęcił ogromną część swojej działalności twórczej na studiowaniu kolorów natury – także nocnej. Wiele ze swoich obrazów tytułował właśnie słowem “Nokturn”. Sceny nocne malowali właściwie wszyscy impresjoniści, a także wielu postimpresjonistów – nokturn Gwiaździsta Noc van Gogha to do dziś jeden z najlepiej rozpoznawalnych obrazów na świecie.

Noktrun, James Abbott McNeill Whistler
Gwiaździsta Noc, Vincent van Gogh

Nokturny w malarstwie polskim

Przełom XIX i XX wieku zaowocował wieloma wspaniałymi nokturnami także wśród polskich artystów. Kilka scen nocnych, w tym własną Noc gwiaździstą, ma w dorobku Józef Chełmoński; wieczorne i nocne pejzaże niejednokrotnie pojawiają się w twórczości Aleksandra Gierymskiego. 

Noc gwiaździsta, Józef Chełmoński

Korzystając z pozornie wąskiej palety barw i środków wyrazu artyści byli w stanie sugestywnie przedstawić zarówno temperaturę letniej nocy (Stanisław Witkiewicz, Noc ukraińska), bezkres i siłę górskiej natury (np. Henryk Szczygliński, Mroczna droga nad Giewontem; Witkiewicz, Halny w Tatrach), jak i niepokojącą atmosferę opustoszałych ulic wielkich miast, tętniących życiem za dnia (np. Józef Pankiewicz, Rynek Starego Miasta w Warszawie nocą; Gierymski, Wieczór nad Sekwaną). 

Halny w Tatrach, Witkiewicz
Rynek Starego Miasta w Warszawie nocą, Józef Pankiewicz

Malarze studiowali również krajobrazy polskiej wsi, które w łagodnym świetle i ciszy zmierzchu lub świtu nabierały onirycznego, poetyckiego wyrazu (np. Chełmoński, Powitanie słońca – Żurawie; Artur Grottger, Modlitwa wieczorna rolnika).

Powitanie słońca – Żurawie, JózefChełmoński

Który z zaprezentowanych obrazów podoba Ci się najbardziej? Którego według Ciebie brakuje w naszym zestawieniu? Czekamy na Twoją opinię!

autor: Anna Pawlik

redaktor

Zostaw komentarz