Najpiękniejsze miasta świata: KRAKÓW

Architektura historycznej stolicy i kulturalnego centrum Polski sugestywnie odzwierciedla wydarzenia, zmiany i tendencje, które przez wieki wyznaczały kierunek rozwoju miasta i całego kraju. Przyjrzyj się zabudowie Krakowa i odkryj kilka kart z jego historii – zarówno tych najgłośniejszych, jak i czekających na bliższe poznanie.

URBANISTYCZNE KORZENIE KRAKOWA

Najstarsze zachowane zabudowania na terenie dzisiejszego Krakowa pochodzą z okresu przed lokacją miasta. Na Wawelu – niegdyś romańskim palatium – do dziś można oglądać Rotundę Najświętszej Marii Panny, budynek w stylu przedromańskim datowany na X-XI w. W ścisłym centrum miasta znajdziemy natomiast romańskie kościoły św. Wojciecha i św. Andrzeja. Jednolity plan zabudowy miasta ukształtował się jednak już po nadaniu praw miejskich; przyjęto wówczas układ zgodny z prawem magdeburskim, opartym z kolei na tradycjach rzymskich.

Rotunda Najświętszej Marii Panny (św. Feliksa i św. Adaukta)

Sercem średniowiecznego Krakowa stał się kwadratowy rynek z pomocniczym Małym Rynkiem, od którego z 4 stron odchodziły ulice przecinające się pod kątem prostym. Drobne wyjątki od tej reguły służyły usprawnieniu komunikacji w mieście – przykładowo, zakrzywienie ulicy Brackiej miało na celu skrócenie drogi do kościoła Franciszkanów.

Każda ulica wokół rynku należała do jednego z 4 kwartałów, czyli jednostek odpowiadających współczesnym dzielnicom. Kwartały dzieliły się na kurie, a te – na półkurie, czyli działki sprzedawane mieszczanom pod budowę domów. Całość otoczono murami obronnymi. Podział ten trwał w nienaruszonej formie przez kilka kolejnych wieków i do dzisiaj zachował się jako urbanistyczne centrum miasta.

KRAKÓW GOTYCKI

W XIV i XV wieku wzniósł się Kraków, który znamy do dziś. To wtedy powstały najważniejsze zabytki tamtejszej architektury gotyckiej, rozpoznawane na całym świecie: Brama Floriańska, Kościół Mariacki, Sukiennice, a pod koniec XV w. – Barbakan; okazały budynek fortyfikacyjny na planie koła był wówczas jednym z największych europejskich obiektów tego typu.

Zmieniał się również Wawel – tuż po swojej koronacji w 1320 r. król Władysław Łokietek zarządził budowę nowej zamkowej katedry. Na rozkaz jego następcy, Kazimierza Wielkiego, wzniesiono natomiast potężną gotycką rezydencję z górującą nad miastem wieżą.

Wawel

ZŁOTY WIEK (STOLICY) POLSKI

Dzięki licznym kontaktom międzynarodowym nawiązanym przez członków dynastii Jagiellonów oraz rozmiłowanym w sztuce królowi Zygmuntowi I Staremu w XVI-wiecznym Krakowie zaczęły pojawiać się budynki w stylu renesansowym, który przeżywał wówczas swój rozkwit we Włoszech i innych krajach Zachodu. Sukiennice zyskały misternie zdobioną attykę, arkady i loggie, a na terenie Wawelu, przebudowanego według projektu Bartolomeo Berrecciego, pojawiła się Kaplica Zygmuntowska – obiekt okrzyknięty „największą perłą renesansu na północ od Alp”.

Kaplica Zygmuntowska

W poszukiwaniu śladów krakowskiego odrodzenia warto zajrzeć na ulicę Kanoniczą. Do dziś zachowało się tam sporo renesansowych budynków, wśród nich Dom Dziekański czy Pałac Samuela Maciejowskiego z podcieniem projektu Berrecciego lub któregoś z jego uczniów. Inne kamienice przy Kanoniczej noszą z kolei znamiona manieryzmu – estetyki zapowiadającej wejście w epokę baroku.

KRAKOWSKI BAROK

Kontrreformacja i przejęcie polskiego tronu przez skandynawską dynastię Wazów wpłynęło na zmianę tendencji architektonicznych – w budownictwie i ornamentyce pojawiła się północna powściągliwość i oszczędność środków wyrazu. Wraz z przeniesieniem stolicy do Warszawy pozycja Krakowa jako polskiego centrum kulturalnego zaczęła nieco słabnąć. Mimo to w grodzie Kraka wciąż powstawały obiekty reprezentujące to, co w baroku najlepsze; wśród najwybitniejszych dzieł architektonicznych tego okresu znajdują się m.in. Kościoły św. Piotra i Pawła oraz św. Anny, bielański kościół kamedułów oraz kaplica Wazów przy katedrze wawelskiej. Barok dominował w Krakowie do połowy XVIII w., kiedy do głosu doszły wpływy sztuki i architektury neoklasycystycznej.

Kościół św. Apostołów Piotra i Pawła

XIX-WIECZNA REWOLUCJA URBANISTYCZNA

Choć XIX-wieczny Kraków nazywany był miastem secesji, na miano to zapracowali głównie przedstawiciele innych dziedzin sztuki. W architekturze styl ów nie pozostawił wielu śladów, choć jego fani także znajdą w mieście coś dla siebie: szczególnie warte uwagi są tu Teatr Stary, Pałac Sztuki przy placu Szczepańskim czy secesyjne zdobienia fasady Izby Przemysłowo-Handlowej.

Kluczowy dla architektonicznego rozwoju Krakowa okazał się natomiast przełom XIX i XX w., gdy na skutek przyłączania okolicznych wsi granice miasta przekroczyły obszar wyznaczony murami obronnymi. Nowe tereny, nieużytki i pola uprawne trzeba było wpasować w tkankę miejską. Ideę tę zrealizowano w okresie XX-lecia międzywojennego według tzw. planu regulacyjnego Wielkiego Krakowa. Był to pierwszy w historii polskiej urbanistyki projekt zagospodarowania przestrzennego miasta, wykonany zgodnie z bieżącymi potrzebami komunikacyjnymi, gospodarczymi i estetycznymi mieszkańców.

Plan obejmował m.in. przebudowę obszaru Półwsi Zwierzynieckich i Czarnej Wsi oraz budowę Alei 3 Wieszczów, pełniących tę samą funkcję, co Planty w stosunku do Starego Miasta. Nowo powstała esplanada projektu Adolfa Szyszko-Bohusza i Józefa Gałęziowskiego biegła wzdłuż sekcji budynków użyteczności publicznej i mieszkalnych, przeplatanymi terenami zielonymi (Błonia, obecny Park Jordana).

Budynki wzniesione na tym terenie nie mają jednolitego charakteru architektonicznego. W pierwszej fazie modernistycznej rozbudowy Krakowa modernizm przeplatał się ze stylem neoklasycystycznym, a projektom z okresu pierwszej połowy lat 20. nie brak rozmachu i polotu; wystarczy spojrzeć tu na główny gmach Akademii Górniczo-Hutniczej czy siedzibę Biblioteki Jagiellońskiej.

Biblioteka Jagiellońska

Kryzys gospodarczy lat 1929-34 wymusił budowę obiektów o uproszczonych formach i jednolitych geometrycznie bryłach – takich, jak dom studencki Żaczek lub budynki przy ulicy Oleandry. W drugiej połowie lat 30. architekci powrócili do klasycystycznych tendencji z okresu tuż po odzyskaniu niepodległości, łącząc je z nowoczesnym monumentalizmem – stylem, który pojawił się wraz z rozwojem politycznych systemów autorytarnych. Najlepszym przykładem jest tu potężny gmach Muzeum Narodowego, zbliżony charaterem wręcz do przestrzeni parasakralnej; złocona frontowa rzeźba pełniła w nim funkcję świeckiego mauzoleum.

WSPÓŁCZESNA ARCHITEKTURA KRAKOWA

Powojenny modernizm w stolicy Małopolski także przybierał różnorodne oblicza. Zmiana sytuacji politycznej przyniosła Krakowowi Nową Hutę – swoiste miasto w mieście, unikalną przestrzeń zaprojektowaną ściśle według architektonicznych reguł socrealizmu, której przyjrzymy się bliżej w osobnym artykule. Równolegle w „starym” Krakowie rozwijał się współczesny modernizm, którego przykłady widzimy m.in. w budynkach Bunkra Sztuki, kina „Kijów” (obecnie Kijów Centrum), dawnego hotelu Forum czy niesławnego „Szkieletora” – biurowca NOT, który doczekał się nowoczesnej oprawy dopiero w 2020 roku.

Pogoń za nowoczesnością po transformacji ustrojowej wpłynęła także na architekturę Krakowa. W latach 90. XX obok tradycyjnych materiałów budowlanych pojawiły się szkło, stal i aluminium, a obiekty w rodzaju popularnego „Błękitka” – biurowca Cracovia Business Center – czy Muzeum Techniki i Sztuki Japońskiej „Manggha” dodały miastu nowego, świeżego charakteru. Najnowsze realizacje architektoniczne harmonizują stylistycznie z perełkami krakowskiego modernizmu – wystarczy porównać bryłę stadionu KS Cracovia z sąsiednimi gmachami Muzeum Narodowego i Mangghi, by dostrzec między nimi niejeden wspólny mianownik.

Muzeum Techniki i Sztuki Japońskiej „Manggha”

Na zakończenie warto wspomnieć o udanych projektach rewitalizacji dawnych budynków użytkowych, zrealizowanych w ostatnich dwóch dekadach. Nieczynna nadwiślańska elektrownia stała się domem dla dokumentacji sztuki Tadeusza Kantora – w budynku prężnie działa ośrodek artystyczny „Cricoteka”. Położona naprzeciwko niego Galeria Kazimierz wykorzystuje częściowo zabudowę dawnej rzeźni. Fabryki na Zabłociu zyskały natomiast drugie życie w postaci mieszkalnych loftów, które niemal natychmiast po ukończeniu zyskały rangę topowych adresów w mieście.

Macie swoje ulubione miejsca w Krakowie? Podzielcie się wrażeniami w komentarzach!

autor: Anna Pawlik

Zostaw komentarz